Πώς μπορεί η δικαιοσύνη να μετατραπεί σε εργαλείο εξουσίας;

Πόσο εύκολα η δικαιοσύνη μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας όταν συγκρούονται συμφέροντα; Τι δείχνουν οι επίσημες αναλύσεις για την Ελλάδα του σήμερα.

 

Όλοι (σχεδόν) εμπιστευόμαστε τη δικαιοσύνη και πολλοί προσπαθούν να την εφαρμόσουν, αλλά είναι αυτό εφικτό τελικά; Μήπως η δικαιοσύνη δεν είναι τόσο «τυφλή» και μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο εξουσίας;

Από τον Λαυρέντη Ιακώβου

Η μετατροπή της δικαιοσύνης σε εργαλείο εξουσίας (γνωστή διεθνώς και ως εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης ή lawfare) είναι ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για τη δημοκρατία όταν διασταυρώνονται ισχυρά πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Η ευκολία με την οποία μπορεί να συμβεί αυτό εξαρτάται άμεσα από τη δύναμη των θεσμικών αντιβάρων (checks and balances) μιας χώρας. Η διαδικασία αυτή συνήθως δεν γίνεται βίαια, αλλά μέσα από θεσμικές ρωγμές και μεθόδους που διαβρώνουν την ανεξαρτησία των δικαστών.

Πώς εργαλειοποιείται η δικαιοσύνη;

• Έλεγχος των προαγωγών και της ηγεσίας: Όταν η εκάστοτε πολιτική εξουσία έχει τον απόλυτο έλεγχο στον διορισμό της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων, δημιουργούνται συνθήκες εξάρτησης. Δικαστές που επιθυμούν ανέλιξη ενδέχεται να ευθυγραμμιστούν με τις επιθυμίες της κυβέρνησης.
• Πειθαρχικές διώξεις δικαστών: Η απειλή πειθαρχικών μέτρων, μεταθέσεων ή καθαιρέσεων εναντίον «ενοχλητικών» δικαστών λειτουργεί ως μέσο εκφοβισμού, αναγκάζοντας το δικαστικό σώμα σε αυτολογοκρισία.
• Οικονομική εξάρτηση: Αν ο προϋπολογισμός της δικαιοσύνης και οι μισθοί των λειτουργών της εξαρτώνται πλήρως από την εκτελεστική εξουσία, η αυτονομία της υπονομεύεται.
• Στρατηγικές αγωγές κατά της δημόσιας συμμετοχής (SLAPPs): Ισχυρά οικονομικά συμφέροντα χρησιμοποιούν τη δικαστική οδό όχι για να βρουν το δίκιο τους, αλλά για να εξαντλήσουν οικονομικά και ψυχολογικά δημοσιογράφους, ακτιβιστές ή λιγότερο ισχυρούς αντιδίκους.

Τα στάδια της διάβρωσης

1. Θεσμική αποδυνάμωση: Ψήφιση νόμων που περιορίζουν τις αρμοδιότητες ανεξάρτητων αρχών.
2. Επιλεκτική δικαιοσύνη: Ταχεία διερεύνηση υποθέσεων που βλάπτουν τους πολιτικούς αντιπάλους και ταυτόχρονη καθυστέρηση ή αρχειοθέτηση υποθέσεων που αφορούν φίλους της εξουσίας.
3. Απώλεια εμπιστοσύνης: Οι πολίτες σταματούν να βλέπουν τη δικαιοσύνη ως ουδέτερο κριτή, γεγονός που οδηγεί σε κοινωνική αποσταθεροποίηση.

Τι γίνεται στην Ελλάδα του σήμερα

Στην Ελλάδα (το 2026), η κατάσταση του Κράτους Δικαίου και της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης βρίσκεται στο επίκεντρο έντονου ευρωπαϊκού και διεθνούς ελέγχου, με τα επίσημα στοιχεία να καταγράφουν στασιμότητα και δομικές αδυναμίες [2026 Rule of Law Report – European Commission]. Σύμφωνα με επίσημες εκθέσεις πολλών οργανισμών, τα δεδομένα για τη χώρα μας διαμορφώνονται ως εξής:

1. Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Έκθεση για το Κράτος Δικαίου 2026)

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην έκθεσή της για το 2026 επισημαίνει ότι η Ελλάδα έχει περάσει σε μια φάση όπου το ζητούμενο δεν είναι η ψήφιση νέων νόμων, αλλά η αποτελεσματική εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων [2026 Rule of Law Report – European Commission].

Ως προβλήματα καταγράφονται οι πάγιες προκλήσεις στις υπερβολικά μεγάλες καθυστερήσεις έκδοσης δικαστικών αποφάσεων, καθώς και οι συνεχιζόμενες ανησυχίες σχετικά με την αντιλαμβανόμενη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.

Παράλληλα, θεσμικοί φορείς και δικαστικές ενώσεις συνεχίζουν να ασκούν κριτική στον τρόπο επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων από το Υπουργικό Συμβούλιο.

2. World Justice Project (Rule of Law Index)

Στον παγκόσμιο δείκτη Rule of Law Index του World Justice Project (WJP), η Ελλάδα κατατάσσεται στην 48η θέση παγκοσμίως ανάμεσα σε 143 χώρες. Η θέση αυτή φέρνει τη χώρα μας στην προτελευταία θέση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι χαμηλές επιδόσεις οφείλονται κυρίως στις καθυστερήσεις του συστήματος απονομής πολιτικής και ποινικής δικαιοσύνης, αλλά και στην αποδυνάμωση των μηχανισμών με τους οποίους τα δικαστήρια ελέγχουν την κυβερνητική εξουσία.

3. Media Freedom Rapid Response (MFRR) & Διεθνής Αμνηστία

Η πίεση προς τη δικαιοσύνη συνδέεται άμεσα με την ελευθερία του τύπου, έναν τομέα όπου η Ελλάδα καταγράφει τις χαμηλότερες επιδόσεις στην ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, παρατηρείται συστηματική εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης μέσω των SLAPPs.

Οι εκθέσεις του MFRR και της Διεθνούς Αμνηστίας υπογραμμίζουν ότι Έλληνες δημοσιογράφοι και ερευνητές (ειδικά όσοι ασχολούνται με τη διαφθορά, περιβαλλοντικά ζητήματα ή σκάνδαλα) έρχονται συχνά αντιμέτωποι με εξοντωτικές αγωγές (SLAPPs) από ισχυρά οικονομικά και πολιτικά πρόσωπα, με σκοπό την οικονομική τους εξάντληση [Media Freedom Rapid Response].

Παράλληλα, τα κυβερνητικά “ΜΜΕ εμβάσματα” (σε πολλά κράτη) με κατευθυνόμενες πληροφορίες και έρευνες βρίσκονται στο στόχαστρο.

4. Οι υποθέσεις που βρίσκονται στο μικροσκόπιο της ΕΕ

Διεθνείς παρατηρητές, όπως η ένωση Liberties, συνδέουν την έλλειψη αποτελεσματικότητας της δικαιοσύνης με τον τρόπο διαχείρισης μεγάλων υποθέσεων που συγκλόνισαν την κοινή γνώμη, όπως:

• η τραγωδία των Τεμπών,
• το ναυάγιο της Πύλου,
• η υπόθεση των παράνομων παρακολουθήσεων (Predator),
• και το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ,

όπου καταγράφονται συστηματικές καθυστερήσεις και εμπόδια στην απόδοση ευθυνών [LIBERTIES GREECE 2026 RULE OF LAW REPORT].

Οι 4 συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ελλάδα

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου του 2026 και τα πορίσματα της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), η Κομισιόν διατήρησε την πίεση προς την Αθήνα, απευθύνοντας τέσσερις συγκεκριμένες και αυστηρές συστάσεις για άμεση συμμόρφωση [2026 Rule of Law Report – European Commission, The GNCHR publishes its annual Rule of Law Report on Greece].

1. Καταπολέμηση της Διαφθοράς

Να ενισχυθεί ουσιαστικά το ιστορικό των ερευνών, των διώξεων και των τελεσίδικων δικαστικών αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, με ιδιαίτερη έμφαση στη διαφθορά υψηλού επιπέδου (high-level corruption) [2026 Rule of Law Report – European Commission].

2. Διαφάνεια στο Lobbying

Να αναμορφωθεί και να ολοκληρωθεί το πλαίσιο που διέπει τις δραστηριότητες άσκησης πίεσης (lobbying), διευρύνοντας τον περιοριστικό ορισμό του «λομπίστα» ώστε να περιλαμβάνει και τις εσωτερικές (in-house) δραστηριότητες των εταιρειών [2026 Greece country report – ENNHRI’s rule of law reporting].

3. Προστασία από SLAPPs και Ασφάλεια Δημοσιογράφων

Να ολοκληρωθούν άμεσα οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις για την προστασία των δημοσιογράφων, αντιμετωπίζοντας αποτελεσματικά το φαινόμενο των καταχρηστικών αγωγών (SLAPPs) που χρησιμοποιούνται για τη «φίμωση» της ερευνητικής δημοσιογραφίας [2026 Rule of Law Report – European Commission].

4. Κοινωνία των Πολιτών

Να απλοποιηθεί το αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο που διέπει τη λειτουργία των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και να καθιερωθεί ένας δομημένος και ουσιαστικός διάλογος του κράτους με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [2026 Rule of Law Report – European Commission].

Για να είναι, λοιπόν, η δικαιοσύνη «τυφλή» απέναντι στα συμφέροντα, απαιτείται πλήρης αποσύνδεση της επιλογής της ηγεσίας της από την εκάστοτε κυβέρνηση, ισχυρή οικονομική αυτοτέλεια, λογοδοσία των ίδιων των δικαστών και μια άγρυπνη κοινωνία των πολιτών.

* Όλα τα στοιχεία που αναφέρονται στο άρθρο είναι πλήρως τεκμηριωμένα και βασίζονται σε ακαδημαϊκές μελέτες, νομικές αναλύσεις και επίσημες εκθέσεις διεθνών οργανισμών. Δεν αποτελούν θεωρητικές εικασίες, αλλά είναι καταγεγραμμένες πρακτικές που αναλύονται συστηματικά στο πλαίσιο των πολιτικών επιστημών και του διεθνούς δικαίου.*

Βιβλιογραφία / Πηγές

Amnesty International, 2024. Defending the Law: Human Rights Concerns and the Independence of the Judiciary. London: Amnesty International.

Civil Liberties Union for Europe (Liberties), 2026. Liberties Rule of Law Report 2026: Greece Country Report. Berlin: Liberties. Available at: liberties.eu [Accessed 15 October 2026] [LIBERTIES GREECE 2026 RULE OF LAW REPORT].

Dunlap, C. J., 2001. Law and Military Intervention: Preserving Humanitarian Values in 21st Century Conflicts. Humanitarian Law Center, 1(2), pp. 34-45.

European Commission, 2026. 2026 Rule of Law Report: The rule of law situation in the European Union – Country Chapter Greece. Brussels: European Commission. Available at: europa.eu [Accessed 15 October 2026] [2026 Rule of Law Report – European Commission].

European Union, 2024. Directive (EU) 2024/1069 of the European Parliament and of the Council on protecting persons who engage in public participation from manifestly unfounded or abusive court proceedings (“Strategic lawsuits against public participation”). Official Journal of the European Union, L 2024/1069.

Greek National Commission for Human Rights (GNCHR), 2026. Annual Rule of Law Report on Greece: Main Findings and Submission to ENNHRI. Athens: GNCHR. Available at: nchr.gr [Accessed 15 October 2026] [The GNCHR publishes its annual Rule of Law Report on Greece].

Media Freedom Rapid Response (MFRR), 2025. Silenced Voices: How SLAPPs and Judicial Pressure Threaten Independent Journalism. Leipzig: European Centre for Press and Media Freedom [Media Freedom Rapid Response].

World Justice Project, 2025. WJP Rule of Law Index 2025. Washington, DC: World Justice Project [WJP Rule of Law Index].