Η Σπάρτη πέρα από τον μύθο του πολέμου

Ήταν τελικά η Σπάρτη απλώς μια σκληρή στρατιωτική δύναμη χωρίς πολιτισμό ή μήπως η εικόνα που έχουμε σήμερα για εκείνη είναι πιο περιορισμένη από την πραγματικότητα; Γιατί όταν ακούμε «Σπάρτη», οι περισσότεροι από εμάς σκεφτόμαστε πόλεμο, πειθαρχία και αυστηρότητα, και λιγότερο μια πιο σύνθετη ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα.

Ελαιογραφία “Courage des femmes de Sparte” 18ος αιώνας. Jean-Jacques-François Le Barbier

Η Σπάρτη ως πόλη/κράτος δεν προσπάθησε ποτέ να εντυπωσιάσει μέσα από μεγάλα μνημεία και εντυπωσιακά κτίρια. Ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι αν κάποτε η πόλη ερημωνόταν και έμεναν μόνο τα θεμέλια και τα ιερά της, οι επόμενες γενιές θα δυσκολεύονταν να πιστέψουν τη δύναμη που είχε αποκτήσει.

Σε αντίθεση με την Αθήνα, που άφησε την Ακρόπολη και μνημεία όπως ο Παρθενώνας και τα Προπύλαια, η Σπάρτη άφησε περισσότερο έναν τρόπο ζωής παρά μια ορατή εικόνα.

Η οργάνωση της πόλης δεν στηριζόταν στην εξωτερική εντύπωση αλλά στη συνοχή της κοινωνίας. Δεν αναπτύχθηκαν ισχυρά τείχη όπως σε άλλες πόλεις, καθώς η άμυνα θεωρούνταν ότι βασιζόταν κυρίως στους πολίτες και στη δομή της πολιτείας. Το ήθος, η πειθαρχία και η υποταγή στον νόμο διαμόρφωσαν έναν κόσμο αυστηρό και λιγομίλητο.

Αυτή η στάση αποτυπώνεται και στον τρόπο έκφρασης που αποδίδεται στους Σπαρτιάτες. Ο λακωνικός λόγος έγινε χαρακτηριστικό στοιχείο τους, ενώ φράσεις όπως το «Μολών λαβέ» και το «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς» έχουν μείνει ως ενδεικτικά παραδείγματα αυτής της νοοτροπίας.

Σπαρτιάτισσα μάνα δίνει την ασπίδα στον γιο της. Ελαιογραφία του Jean Jacques Francois Le Barbier (1805) – Portland Art Museum – Portland, Oregon – USA

Ακόμη και στον Ηράκλειτο συναντάμε την ιδέα ότι ο νόμος είναι το στοιχείο που κρατά ενωμένη την πόλη, κάτι που πρέπει να υπερασπίζεται κανείς όπως τα τείχη του.

Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι η φήμη των Σπαρτιατών είχε φτάσει πολύ μακριά, προκαλώντας σεβασμό και φόβο πέρα από τα όρια της Ελλάδας. Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Σπάρτη αναδείχθηκε τελικά νικήτρια, γεγονός που καθόρισε την ισορροπία δυνάμεων στον ελληνικό κόσμο.

Ωστόσο, η εικόνα της δεν περιορίζεται στη στρατιωτική της ταυτότητα. Από τον δωρικό κόσμο προέρχονται ποιητές όπως ο Αλκμάν και ο Στησίχορος, ενώ η μορφή της Ελένης συνδέεται με τη Σπάρτη ως ένα από τα πιο γνωστά σύμβολα της ομηρικής παράδοσης.

Παράλληλα, ο δωρικός ρυθμός στην ελληνική αρχιτεκτονική, όπως στους κίονες του Παρθενώνα και στα Προπύλαια, δείχνει τη γενικότερη επιρροή του δωρικού κόσμου στον Ελλαδικό χώρο και τον ελληνικό πολιτισμό γενικότερα.

Δωρικός ρυθμός – Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα.

Η Σπάρτη ίσως δεν άφησε πίσω της μεγάλα μνημεία, αλλά παρακαταθήκη της είναι ένας διαφορετικός τρόπος οργάνωσης και σκέψης. Και αυτός ο τρόπος εξακολουθεί να προκαλεί ενδιαφέρον, γιατί δείχνει ότι τελικά, η ιστορική ισχύς δεν αποτυπώνεται μόνο στην εικόνα, αλλά και στη νοοτροπία.